ΤΑ ΑΕΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΩΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΙΣ ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΕΙςΠΑΙΔΕΥΣΕςΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑ ΛΑΜΠΑΚΗ Β. Γυμνασιάρχου εἰς ᾿Αθήνας, 3ον Οἱ τρόποι τῆς διδασκαλίας εἶναι. γνωστοὶ καὶ πρὸ τολλοῦ καθωρισµένοι, ὥστε δὲν χρειάζε- ται ἐνταῦθα νὰ γίνη ἐκτενὴς λό- yoo. Elia, ἡ ἁπὸ πά- σης ἀπόψεως ἐξο- μάλήύνσις τοῦ ἀρχαίου κειµένου, ὅταν μάλιστα τοῦτο παρέχει δυσκολίας µεταφραστι- κἁς {Ὅμηρος, Λωρικοί, Δηµη- γορίαι Θουκδίδου KAT.) A γοηµατικἁς (Πλάτων), ὁ ἐ- πὶ τροχάἁδην τρόπος δι εὔκολα κείµενα καὶ ὁ ἀπὸ μεταφράσεων τρόπος, µόνον ὅ- ταν πρὀκειται νὰ ἐπισπεύσωμεν τὸν διδαᾳκαλίαν µας πρὸς ὅλο- κλήρωσιν τοῦ διδασκοµένου ἔρ- γου. «Ο ὑποδειχθεὶς ὑπὸ τοῦ Κα: θηγητοῦ Μελανίτου νέος τρόπος τοῦ ἀντικρύσμα: τος τοῦ ἀρχαίου κειµένου χωρὶς μετάφρασιν, ὣς ἄκρι- δῶς ἀντικρύζομεν ἕν ξενόγλωσ- cov χείµενον, εἶναι ἄριστος τρό- πος διὰ τὴν ἐν χονδρικαῖς γραµ- ααῖς κατανόησιν ἑνὸς ἀττικοῦ ἢ νεοαττικοῦ κειµένου ἱστορικοῦ περιεχοµένου. Δὲν χρειάζεται µετάφρασις ὅταν οἱ μαθηταὶ ουλλάδουν καὶ ἀναδιηγηθοῦν τὸ κύριον νόηµα τῆς ἑνότητος, ito μίαν ἢ καὶ δύο σελίδας δινάµεθα νὰ διδάξωµεν εἲς µίαν διδακτικἠν ὥραν. Διὰ τοῦ τρά- που αὐτοῦ ἐπιτυγχάνεται ἡ προ- σαικείωσις ἐκ μέρους τῶν µα- θητῶν τῆς ἀρχαίας γλώσσης, ἀλλὰ καὶ ψυχολογικῶς ἀποδάλ- λεται ἡ φοδία αὐτῶν πρὸς τὰ ἀρχαῖα κείµενα. Προσφυέστατα παρετηρήθη εἰς συνέδριον ἐκπαιδευτικῶν Άει- τουργῶν ὅτι of μµαθηταἰ εἷς τὰς τελευταίας τάξεις τοῦ Γωμνασίου δὲν φοδοῦνται κατὰ τὰς ἑξετά- σεις τόσον τὸ ἀδίδακτον κείµε- των, ὕσον τὸ δεδιγµένον (20) Καὶ τοῦτο διότι τὸ ἀδίδακτον λαμδάνεται ἐκ συγγραφέων, τῶν ὅπο-ὧν μεγάλα τµήµατα τῶν ἔρ- ων των ἔχοων διδαχθῇ εἰς τὰ σχολεῖα καὶ διά τῆς ἀσκήσεως παραλλήλως εἰς τὴν ἑρμηνείαν ἀγνῶστου κείµένου, οὗτοι ἔχουν συλλάδει ἐν γενικαῖς γραμμαῖς τὸ ὤφος καὶ τὴν πλοχὴν τοῦ λό- you τοῦ συγγραφέως ἐκ τοῦ ὁ- παο» ἔχει ληφθῃ τὸ ἀδίδακτον (Ἱσοκράτης, Δημοσθένης, Άι: σας, Ξενοφῶν, Θουκυδίδης, Πλάτων). Περὶ τῆς πορείας ἑκάστου µα- θήµατος τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν οὐδὲν ἔχομεν νὰ παρατηρήσω- μεν. Αὕτη ὡς γνωστὸν πρέπει νὰ, περιλαµδάνη τὰ στάδια τῆς παραυσιάσεως τοῦ véou (κατόπιν θεβαίως τῆς τα- χείας ἐξετάσεως τῶν δοθεισῶν ἀσκήσεων εἰς τὸ προηγούµενον πάθηµα). τῆς ἔπεξεργα- σίας καιτῆς ἐμπενῦὸ ώ- oe oc ({ἢ ἐκφράσεως κατὰ Γεωργούλην). ᾿Τδιαιτέρως θέλο- μεν νά τονίσωµεν ἐνταῦθα ὅτι πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ ἐπιδιώ- κεται ἡ ὁλοκλήρωσις τῆς διξα- χθείσης ἑνότητας ἑντὸς τοῦ κα- θωρισμένου ὁρίου τῆς διδακτι- κῆς ὥρας. Αλλώς ἡ σωνοχἡ τῆς ἑνότητος χάνεται καὶ καταπίπτει ὁ συναισθηματικὸς τόνος καὶ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν μαθητῶν. ᾿Εὰν συμθδαίνῃ τὸ µάθηµα νἁ εἶναι δίώρον συνεχὲς θὰ πρέπει νὰ ὀρίζεται μµεγαλυτέρα ἑνύτης πρὸς διδασκαλίαν, οὕτως, ὥστε τὴν πρώτην ὥραν νὰ γίνεται γλὠσσικὴ ἐπεξεργασία αὐτῆς (ἐξομάλυνσις γραμματικῶν καὶ συντακτικῶν φαινομένων) ὡς καὶ πραγµατολογικὴἡ τοιαύτη καὶ τὴν ἑπομένην νὰ ἀκολουθη ἡ εἰς θάθος ἐπεξεργασία αὐτοῦ συνισταμένη ἐκ τῆς ἐξετάσεως τῆς οὐασίας τῶν νοημάτων αὐὖ- τῆς, τῆς αἰσθητικῆς θεωρήσεώς της, τῆς ἐξαγωγῆς τῶν διδαγμά- τῶν, τῆς κεντρικῆς ἰδέας, τῆς περιλήψεως, τῆς ἐπιγραφῆς. ἛἜ- ἂν ἡ γραμματική καὶ τὸ Ἄυντα- κτ'κὸν ἐπιμελῶς διδαχθῆ εἰς τὰς τέσσαρας κατωτέρας τάξεις, ὡς προθλέπεται ὑπὸ τοῦ ἀναλυτικοῦ προγράµµατος, ἡ διδασκαλία μεγάλων ἑνοτήτων εἶναι δυνατὴ εἷς τὰς δύο τελευταίας τάξεις, διότι οἱ ἠσκημένοι μαθηταὶ δὲν θὰ συνανταῦν ὑπερδολικάς γλὠώσ σικἁς δωσκολίας κατὰ τὴν µετά- Φρασιν. Οὕτω θὰ ὑπάρχη χρό- νος διὰ τὴν ἀπὸ πάσης πλευ- ρᾶς ἀνάλυσιν τῶν κλασσικῶν κειμένων καὶ τὸ µάθηµα θά ἕλ, κύη. τὰ ἐνδιαφέρον καὶ θὰ προ- κσλη τὴν συναισθηµατικὴν συµ- µετοχὴν τῶν διδασκοµένων. Κατ’ αὐτὸν τὸ τρόπον τὰ ἆρ- χαῖα ἑλληνικά θὰ καταστοῦν τὰ ἀγαπητότερον µάθηµα καὶ αὖ- τῶν τῶν προοριζομένων διὰ τὰς θετικὰς ἐπιστήμας, Ασκήσεις μετὰ τὸ πέρας ἐ- κάστου μαθήματος πρέτει νά δίδωνται εἱλημμέναι ἐκ τοῦ κει- µένου, ἀλλ᾽ ὀλίγαι, Αἱ πολλαὶ ἀσκήσεις καταπονοῦν τὸν µαθη- τὴν, ὅταν μάλιστα εἶναι πάντο- τε περιωριαµένου γλωσσικοῦ χα- ρακτῆρος Χρονικαὶ ἢ ἐγκλι» τικαὶ ἀντικαταστάσεις, σύνταξις προτάσεως κλπ). διὰ τοῦτο κα- λὸν εἶναι νὰ ζητοῦνται καὶ πρα- γματολογικαὶ πληροφορίαι ὑπὸ πύπον ἀσκήσεως ἢ νὰ ἀναφέρών- ται εἰς τὴν ἐτυμολογίαν ὥρι- σµένων λέξεων, εἷς τὴν ἐξεύρε- σιν συνωνύµων ἢ ἀντιθέτων, διὰ νὰ ὑπάρχῃ πάντοτε μιὰ ποικιλία εἲς τὴν ζητουµένην γραπτὴν κατ’ οἶκον ἐργασίαν. Ε΄ ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΟΗ | Μέγας θόρυδος ἐγένετο σχε- τικῶς μὲ τὸ θέµα τῶν µεταφρά- σεων, ἂν δηλαδὴ εἶναι παιδευ- τικῶς ὠφέλιμον νὰ διδάσκωνται ἀρχαῖοι συγγραφεῖς ἐκ µεταφρά- σεων εἰς τὰ σχολεῖα µας ἢ ὅ- χι. “Ὁ Φιλολογικὸς κόσμος ἔδι- χάσθη πρὸ ἐτῶν εἰς τοὺς ὅπο. στηρίζοντας τὴν εἰσαγωγὴν τῆς διδασκαλίας ἐκ μεταφράσεων εἲς τὰ Γυμνάσια καὶ εἰς τοὺς dip- νουµένους ταύτην. Η. θέδις µου ὑπῆρξεν ἡ αὖ- τὴ καὶ τότε, ὅπως καὶ τώρα: 'Ἡ ἀρχαία γλῶσσα πρέπει νά διδάσκεται εἰς ὅλας τὰς τάξεις τῶν ἑλληνικῶν σχολείών μέσης Παιδείας, ὁποιασδήποτε κατευ- θύνσεως, διὰ τοὺς λόγους τοὺς ὁποίους προανέφερον (γλωσσι- κὸς καὶ παιδευτικὸς σκοπὸς). Δὲν μὲ ἐνδιαφέρει τὸ πόσας ὅ- βας ἐδδομπδιαίῶς θά γίνεται ἡ διδασκαλία τῶν ἀρχαίων, ἄρ- kel va γίνεται, Δὲν νοεῖται ἕλ- λην ἀπόφοιτος τοῦ Γυμνασίου, κατ ἐμὲ, ὁ ὁποῖος νὰ μὴ Έχη γνωρίσει, ἔστω καὶ εἲς ὄλίγα ἀποσπάασματα, τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς ἀπὸ τὸ πρὠτότυπον. Εάν μάλιστα αἱ σχολικαὶ ἐκ- δόσἑις πλουτισθοῦν μὲ περισσό- τερα σχόλια, ἐκδοβοῦν δὲ καὶ λεξικὰ κατά συγγραφεῖς, ὅπως εἴχε παλαιότερον προταθῆ. (20a), 80 ἀποκλειστικῶς µα- θητικἠν χρῆσιν, ἡ διδασκαλίο τῶν ἀρχαίων κειμένων θὰ γίνῃ εὐκολωτέρα καὶ αἱ δυνατότητες τῆς καλύψεως περισσοτέρας ὕ- λης θά αὐξηθοῦν. Βεδαίως καὶ τὸ νῶν ἴσχῦον ἀναλυτικὸν πρόγραμμα προθλέ- πει διδασκαλίαν ἀρχαίων κειμέ- νῶν. ἐκ. δοκίµων μεταφράσεων, ἀλλὰ πάντοτε παραλλήλως πρὸς τὴν διδασκαλίαν τῆς ἀρχαίας γλώσσης καὶ πρὸς ὁλοκλή- ρω σιν τῆς γνωριμίας τῶν μαθητῶν μὲ ἕνα ἀρχαῖον συγ- γραφέα (206). Atv πρέπει ὅ- µως νὰ διατίθενται περισσότεραι τῶν δύο συνεχοµένων διδακτικῶν ὡρῶν ἐἑδδομαδιαίώς διά τὴν τοιαύτην ἐκ µεταφράσεως διδα- σκαλίαν. Ἐϊς περίπτώσιν μάλι- στα κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ τᾶξις διὰ διαφόρους λόγους παρουσι- άζει ἑλλείψεις εἰς τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά, θὰ πρέπει µόνον µία ὥρα νὰ καταναλίσκεται βδδσμα- διαίως. Αἱ ἐκδόσεις τῶν τοιούτων σχολικῶν διθλίων, τῶν περιεχόν- τών ἀρχαίους συγγραφεῖς εἷς δόκιμον νεσελληνικὴν µετάφρα- σιν, θὰ προέτεινον νὰ ἔχουν καὶ τὸ ἀρχαῖον κείμµε:- νον εἰς τὴν ἀριστεράν σελί- δα, ὣς αἱ ἐκδόσεις Παπύρου καὶ Ζαχαροπούλου. Οὕτω ὁ διδά- σκῶν, κατὰ τὴν ἀνάλυσιν τοῦ κειµένου θὰ δύναται νὰ ἀναφέ- ρεται καὶ εἰς τὸν ἀρχαῖον λό- yov καὶ οἱ μµαθηταὶ καλλίτε- ρον θὰ συνειδητοποιοῦν τὰς ὁ- µοιότητας καὶ διαφορὰς τούτου ἀπὸ τὸν νεοελληνικόν. Κατ’ αὖ- τὸν τὸν τρόπον θὰ ἔχωμεν μίαν ἔμμεσον διδασκαλίαν πάλιν τῶν ἀρχαίων ἕλληνικῶν καὶ ὑποου- γείδητον ἐξοικείωσιν τούτων πρὸς τὰ ἀρχαῖα γλὠσσικά φαι- νόµενα. Διὰ τὰς σχολικἁς µεταφρά- σεις, τὰς ἄλλως ἀποκαλουμένας σχολικὰ BONO HUE τα, ἡ γνώμη μου εἶναι ὅτι ὁρ- Or χρῆσις αὐτῶν ὠφελεῖ τοὺς µαθητὰς καὶ δὲν πρέπει διά νό- µου νὰ ἀπαγορευθῆ ἡ ἔκδοσίς τῶν, διὰ τὸν λόγον ὅτι ἔξουδετε- ρώνουν τὴν αὐτενέργειαν τῶν χρησιμοποιούντων αὐτάς, a> προτείνουν τινὲς (20γ). Κατά τὴν σηµερινὴν ἐποχήν, ἐποχὴν τῆς ταχύτητος καὶ τῆς ἀγωνίας τῆς ἐξοικονομήσεως Χρόνου, δὲν εὐρισκόμεθα ἐντὸς τῆς πραγµα- πικότητος, ὅταν ὑποστηρίζωμεν ὅτι ὀφείλουν οἱ μαθηττί µας νὰ χρησιμοποιοῦν ἀποκλειστικῶς καὶ µόνον, λεξικά, ἔστω καὶ τὰ καθαρῶς μαθητικὰ κατὰ συγ- γραφεῖς, ὣς ἀνωτέρω εἴπομεν, ἐὰν ταῦτα ἐκτυπωθοῦν ποτέ. Βεβαίως ὁ εὐσυνείδητος µαβθη- τὴς καὶ ὁ διαθέτων χρόνον δά Καταφόγη εἰς τὸ ἐν λόγῳ λεξι- κὸν πρακτικῆς σχολικῆς ἐκδόσε- ὡς, ἀλλὰ δὲν εἶναι ὁρθὸν va στερήσωµεν εἰς αὐτόν καὶ τὴν δωνατότητα νὰ συμδουλευθῆ µί- αν σχολικὴν µετάφρασιν, ὅταν μάλιστα εἶναι ὑποχρεώωμένος ἐν- τὸς λίαν περιωρισµένου Χρονι- Kot διαστήματος νἁ ἐκμάθη μί- αν παράγραφον ἀρχαίου ouy- γραφέως ἢ νὰ προετοιµασθῆ διὰ τὰς ἐξετάσεις του. Εξ ἄλλου αἱ ὡς ἄνω μεταφράσεις υρά- Φονται ὁπὸ φιλολόγων καθηγη- τῶν καὶ δὲν ἐμπεριέχουν λάθη, εἶ μὴ ὀλίγας τινὰς ἀθλεψίας, Εάν καθοδηγήσω- μεν τοὺς µαθητάς µας, πῶς ἀκριθῶς πρέπει νὰ χειρίζωνται τὰ σχολικἁ ταῦτα Δδοηθήµατα, ἀναγιγνώσκοντες κυρίως τὰ πλούσια ἀπὸ πάσης ἀπόψεως σχόλια αὐτῶν (γλωσσικά, γραµ- µατικά, αυντακτικά, πραγµατο- λογικά, αἰσθητικά, πολιτιστι- κά κλπ}, νομίζω ὅτι ἐπιδοηθοῦ- μεν τὸ ἔργον τῆς ἑρμηνείας τοῦ ἀρχαίου κειµένου καὶ ἐπιταχύ- νοµεν τὸν ρυθμὸν τῆς διδασκα- λίας µας, ἑπομένως διδάσκσµεν περισσοτέραν ὅλην. 'Η αὐὑτενέργεια τῶν διδασκο- µένων ἀσκεῖται κυρίως διὰ τῆς νοηματικῆς ἐμθαθύνσεως καὶ τῆς αἰσθητικῆς θεωρήσεως τοῦ κειµένου, ἥτις ἀποθαίνει εὖχε- ῥεστέρα, ὅταν ὑπάρχη στοιχειώ- δης γραμματικὸς καὶ συντακτι- κὸς προϊδεασμός αὐτοῦ. (Συνεχίζεται}