XPIOTIANIKH META@YSIKH E’ Τὸ πολύτιμο αὐτὸ κείµενο θάζει, στὴ θέση ποὺ κατεῖχαν οἱ ἀποδείξεις, τὴ μαρτυρία. Σ᾽ αὐτὴν στηρίζεται ἡ πίστη, ποὺ δὲ χρειάζεται τὶς λογικὲς ἀποδείξεις, γιατὶ εἶναι μιά ἵ- στορία μὲ τοὺς μάρτυρες της. Λογικὸ οἰκοδόμημα ἡ Φιλοσο: φία, ἱστορία διωµένη ἡ πίστη. --Τὰ λόγια τοῦ πρεσθύτη ἄνα- ψαν μιὰ φώτιὰ στὴ καρδιά τοῦ ]ουστίνου. «Όταν, λέγει, µό- voc pou ἀναλογίστηκα ὅλα αὐτὰ τὰ λόγια θρῆκα ὅτι αὔ- τὴ ἡ φιλοσοφία ος ἡ μόνη δέθαιη καὶ ἐπωφελής». Καὶ ἐ- πιλέγει: «Οὕτως δὴ καὶ διά ταῦτα φιλόσοφος ἐγώ». Ἐξ- ακολουθεῖ, ὅπως θλέπομε, ὁ Tovotivoc Kai ὅταν ἔγινε χρι- στιανός, νὰ ὀνομάζῃ τὸν ἑαυ- τό του φιλόσοφο, φοροῦσε καὶ τότε Φιλοσοφικὸ «τρίθωνα». Δὲν εἶναι ὁ μόνος, Καὶ ὁ σύγ- χρονός του ᾿Αθηναγόρας τι- τλοφορεῖται «᾿Αθηναῖος φιλό- σοφος χριστιανὸς» καὶ ὑποστη- ρίζει τὸ δικαίωµα τῶν Χριστι- ανῶν νὰ προθάλουν Φιλοσοφι- κὴ ἐξήγηση τοῦ σύμπαντος, ποὺ τὴν ἐπεξεργάζεται ὁ vous μὲ τὴν καθοδήγηση που παρε- χει ἡ ᾽Αποκάλυψη. «Ὅλοι, λέ- γει, οἱ ἐθνικοὶ φιλόσοφοι ὅταν φτάνουν στὶς ἀρχὲς ἀναγνώρί- ζουν τὴν ὕπαρξη θείου ὄντος. Δὲ θρῆκαν ὅμως µέσα τους ἐκεῖνο μὲ τὸ ὁποῖο θὰ κατόρ: θωναν νὰ συλλάθουν τὸ ἀντι- κείμενό τους, τὸ Θεό, γιατὶ δὲ σκέφτηκαν ὅτι ὤφειλαν νὰ διαφωτισθοῦν ἀπὸ τὸ Θεὸ γιὰ τὸ Θεό, καὶ ὄχι νὰ διαφω- τίζονται ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους. Γι αὐτὸ ἔφτασαν σὲ Ὑνῶμες διαφορετικὲς ὁ καθένας γιὰ τὸ Θεό, oe ὕλη, τὶς ἰδέες, τὸ σύμπαν. ᾿Ενῶ σὲ μᾶς ἡ πίστη καθοδηγεῖ τὸ λόγο». Τοῦ κ. Β. ΤΑΤΑΚΗ : ᾽Αλλὰ ἂς γυρίσωµε στὸν Ιουστῖνο. “H ἀφήγησίς του δείχνει καθαρὰ τὸν ἄνθρωπο ποὺ ζητᾶ τὴν ἀλήθεια μὲ τὸ λόγο' ἡ ἔρευνα αὐτὴ τὸν ἀφή- νει ἀνικανοποίητο. Τελικὰ ἡ ἀλήθεια τοῦ προσφέρεται ἀπὸ τὴν πίστη’ τὴ δέχεται καὶ ἀφοῦ τὴ δεχτῆ τὴ θρίσκει ἵκανοποι- ητικὴἡ μὲ τὸ λόγο. Ὁ Παῦλος πίστευε ὅτι ὁ πιστὸς δὲν ἔχει ἀνάγκη τὴ φιλοσοφία ἡ πί- στη του περιέχει ὅλη τὴ φιίλο- σοφία καὶ κάτι περισσότερο. Καὶ ὁ ᾿Ιουστῖνος τὸ πιστεύει αὐτό, ἀλλὰ αἰσθάνεται τὴν ἆ- νάγκη καὶ νὰ τὸ ἀποδείξῃ. Oc σταµατήσωµε σὲ μµερικἀ σημαντικὰ σημεῖα ποὺ παρου- σιάσθησαν στὴν πορεία του αὐτή. Παρατήρησε πρῶτα ὅτι ἡ πίστη μὲ δρόµους ὄχι Φιλο- σοφικοὺς προσφέρει Φιλοσοφι- κὲς ἀλήθειες. Θὰ δοῦμε, στὴ συνέχεια, πόσο θάθυναν τοῦτο τὸ οὐσιῶδες σημεῖο. Διαπίστω- σεν ἔπειτα ὅτι στὴ φιλοσοφία τῶν ἐθνῶν θασίλειο ἡ ἀταξία τοῦ λόγου, ἐνῶ ἡ ἀποκάλυψη ἔφερνε στοὺς πιστοὺς τὴ 6ασι- λεία τῆς τάξεως. Μολαταῦτα οἱ ἐθνικοὶ φιλόσοφοι, ἀνακα- τωµένες μὲ τὲς πολλές των πλάνες ἔδωσαν καὶ πολλὲς ἆ- λήθειες. Πῶς εἶναι δυνατὸ νὰ ἐξηγηθῆ αὐτὸ τὸ γεγονός *A- πὸ καιρὸ εἶχε δοθῆ στὸ ζήτημα αὐτὸ μιὰ ἐξήγηση ποὺ ἂν καὶ ἁπλουστευτική, εἶχε πολὺ δια- δοθῆ καὶ κράτησε πολὺν και- ρό. Εἰσηγητής της ὁ Φίλων ὁ ᾿Ε]ουδαῖος. Ξεκινώντας ἀπὸ τὴ σκέψη ὅτι ἡ Βίθλος εἶναι πα- λαιότερη ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ φιλοσοφία, ὑποστήριξαν ὅτι ὅ- σα ὀρθὰ λέγουν οἱ Έλληνες φιλόσοφοι, στὴ Βίθλο τὰ ὀφεί- λουν. Αμεσα ἢ ἔμμεσα ἀπὸ κεῖ τὰ πῆραν, τὰ παρουσίασαν (Συνέχεια εἷς τὴν γ΄. σελίδα) ) γισμὸς εἶναι «ἡ µόνη ἀσφαλής | τε καὶ σύµφορος Φιλοσοφία»| , eee | ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ | (Συνέχεια ἀπὸ ήν α΄ σελίδα) ὅμως γιὰ δικά τους. «Ἕλλη- νες κλέπται πάσης Γρα- φῆς-, λέγει καὶ ὁ Αλήμης ὁ Ἰ᾽Αλεξανδρεύς. Παράλληλα πρὸς αὐτὴν διατυπώθηκε μιά ἄλλη θαθότερη ἑρμηνεία ποὺ τὴν πρώτη νύξη της τὴ θρίσκο- µε κιόλας στὸν Παῦλο, στὴν ΙΑ΄. πρὸς Ρωμαίους ἐπιστολή του: «Τὸ γνωστόν, λέγει, τοῦ [Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς' [ὸ Θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρω- σε, Τὰ γὰρ ἁόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήµα- σιν νοούµενα καθορᾶται, ἤ τε ἀῑδιος αὐτοῦ δύναµις καὶ Θεό- ἵτης» (1, 19° 21). Τὸ θέαμα ιδηλαδή τῆς δημιουργίας µπο- [ρεῖ νὰ ὁδηγήση στὴ γνώση ἱετῆς αἰωνίου δυνάµεως καὶ τῆς ΙΘεότητος τοῦ Θεοῦ», | Ας δοῦμε τώρα πῶς θέτει τὸ πρόθληµα ὁ Ιουστίνος καὶ ποιὰ λύση δρίσκει. 'Ο Χριστός, λέγει, γεννήθηκε πρὶν ἀπὸ 150 χρόνια, Θὰ θεωρήσω ὅλους τοὺς ἀνθρώπους ποὺ ἔζησαν πρὶν ἀπὸ τὸν Χριστό, στερηµέ- νους ἀπὸ τὸ φῶς τῆς ᾿Αποκά- Ἀυψης, καὶ ὅλους ἔνοχους ἢ ἀθώους: ᾽Απάνω σ᾿ αὐτὸ ὁ πρόλογος τοῦ κατὰ ᾽Ιωάννην Εὐαγγελίου μᾶς λέγει ὅτι ὁ Χριστὸς εἶναι ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος εἶναι ὁ Θεός. “AAAS καὶ ὅτι ὁ Λόγος «ἣν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον, ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον». Αὐτὰ πιτρέπουν νὰ ! συναγάγωµε ὅτι ὑπάρχει καὶ, μιά φυσικὴ ἀποκάλυψη τοῦ Λόγου παγκόσμια, ἀπὸ πρὶν τὴν ἐνσάρκωση τοῦ Χριστοῦ. ᾽Αλλὰ καὶ κάτι ἄλλο. ᾽Αφοῦ | ὁ Λόγος εἶναι ὁ Χριστός, ὅσοι !' μετέχουν στὸ φῶς τοῦ Λόγου μετέχουν καὶ στὸ φῶς τοῦ Ἆρι- στοῦ. Αὐτὲς οἱ σκέψεις ὁδη- γοῦν τὸν ᾿Ιουστῖνο στὸ συµπέ- Ρασμα ὅτι «οἱ μετὰ Λόγου δι- ὥσαντες καὶ θιοῦντες Χριστια- νοὶ εἰσί, κἂν ἄθεοι ἐνομίσθη- σαν, οἷον ἓν Ἓλλησι μὲν Σῶ- κράτης καὶ Ηράκλειτος καὶ οἱ {ὅμοιοι αὐτοῖς, ἐν δαρθάροις δὲ ᾽Αθραὰμ καὶ ᾽Ανανίας..,..» Γ(Α΄ Απολογία, 46). Κι’ ὕσοι πάλι ἔζησαν µέσα στὴν πλάνη καὶ τὴν ἀδικία, ἀντίθετα δηλα- δἠ ἀπὸ ὅ,τι τοὺς δίδασκε τὸ φῶς τοῦ Λόγου, αὐτοὶ ἦταν ἀληθινοὶ ἐχθροὶ τοῦ Χριστοῦ ἀπὸ πρὶν τὸν ἐρχομό του. χομε μὲ τὸν ᾿Ιουστῖνο μιὰ ση” μαντικὴ πρόοδο στὴ συζήτηση τοῦ. σοθαροῦ αὐτοῦ ζητήµα- τος. Ὅ Παῦλος ἄφηνε νὰ φα- νη ὅτι δέχεται τὴ φωσικὴ ᾱ- ποκάλυψη ποὺ µόνο κατεδίκα- te ὅμως τοὺς Ἐθνικούς. Ὁ ᾿Τουστῖνος δέχεται τὴ φυσικὴ ἀποκάλυψη ποὺ δὲν καταδικά- ζει µόνο ἀλλὰ καὶ σώξει, “Ἡ ριζικὴ ἀντίθεση ποὺ cibav στὴν ἀρχὴ ἀνάμεσα στὴν ἕἔλ- λογη γνώση τῶν Ἑλλήνων καὶ τὴν «ἐξ ἀποκαλύψεως» ᾱ- λήθεια τοῦ Εὐαγγελίου δίνει Γπῇ θέση της τώρα σὲ μιά σόν- θεση ποὺ ἀναζητᾶ τὶς σχέσεις ποὺ ὑπάρχουν ἀνάμεσά τους, Στὸν 'Ιουστῖνο ἀνήκει ἡ μµῖ- κἡ λύση ποὺ παρουσίασε ᾱ- νοιξε πλατὺ δρόµο στὴ ove Ίθεση καὶ διαµόρφωση τοῦ Ἑλ- ληνοχριστιανικοῦ πνεύματος. Σπέρματα, λέγει τοῦ Λόγου ποὺ φώτισαν τοὺς ἐθνικοὺς φιλοσόφους τοὺς ἔκαμαν ἵκα- τνοὺς κἁμυδρῶς ὁρᾶν τὰ ὄν- ἵπα. καὶ νὰ διδάξουν «σπέρμα- τα ἀληθείας». Ετσι «οὐκ ἆλ- λότριά ἐστι τὰ Πλάτωνος δι- τι οὐκ ἔστι πάντη ὅμοια, ὥσ- περ οὐδὲ τὰ τῶν ἄλλων, Στωϊ- κῶν τε καὶ ποιητῶν καὶ συγ- σπερματικοῦ βείου Λόγου τὸ συγγενὲς ὅ- ρῶν, καλῶς ἐφθέγξατο. Γιὰ τὴ. Φιλοσοφία πιστεύει ὅτι εἷ- γαι «μέγιστον κτῆμα καὶ τι: µιώτατον Θςῷ, ὦ τε προσάγτι καὶ ουνίστησιν ἡμᾶς μόνη! καὶ ὅσιοι ὡς ἀληθῶς οὗτοι εἶσιν οἱ φιλοσοφίᾳ τὸν νοῦν προσε- σχηκότες . Όμως ὁ Χριστια- γιατὶ αὐτὴ περιέχει καὶ συγ- κεντρώνει ὅ,τι καλὸ εἶπαν οἱ ἄλλοι. Βλέπει δηλαδἡὴ 6 ᾿Του: στῖνος στὸν Χριστιανισμὸ τὴν 'Γαἰώνια, παγκόσμια καὶ ὁλο- ' κληρωμένη φιλοσοφία ποὺ πε: | ριέχει ὅλες τὶς ἄλλες σὲ ὅ,τι καλό εἴταν, ἀλλὰ καὶ τὶς θε- μελιώνει μὲ τρόπο ἀδιάσει- στο. Αὐτὴ ἡ ἄποψη θὰ κυρι- αρχήσῃ ἀπὸ δῶ καὶ πέρα στὴ χριατιανικὴ σκέψη. Αὐτὴ θὰ Ἔ, | Γγάλη τιµή ὅτι μὲ τὴ θεωρητι) δάγµατα τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ᾽ ὅ-, γραφέων' ἕκαστος γάρ τις Ge | -| tO pépoug tod ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ἀποτελέσῃ, καὶ μὲ ἄλλα ἐπι- χειρήματα, τὸν κεντρικὸ πυ- ρῆνα τῆς φιλοσοφίας τοῦ Ψελ- λοῦ πολὺ ἀργότερα, τὸν 110 απιωνα. Ἡ σειρὰ αὐτῶν τῶν σκέψε- ὧν ὁδήγησε τὸν ᾿Ιουστῖνο στὸν περίφημο ἀφορισμό: « Ὅσα οὖν παρὰ πᾶσι καλῶς εἴρηται ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ἐστι» (87 Απολ. 13,4). Δὲ φορτώ- νεται ὁ Χριστιανισμὸς τὴν εὖ- θύνη µόνο τῆς ἱστορίας ποὺ προηγήθηκε, ἀλλὰ δέχεται καὶ τὸ ἀγαθὸ κέρδος της, καὶ τὴν ἴδια doa δείχνη στὸ ἆν- θρώπινο Ὑένος τὸ δρόμο γιὰ τὴν ἀποκατάσταση. Πρέπει ᾱ- KOUN νἁ παρατηρήσωµεν ὅτι μὲ τὰ λόγια του αὐτὰ πρῶτος 10 ᾿Ιουστῖνος διατυπώνει ἕνα Γγενναῖο καὶ φωτισμένα χριστι- ανικὀὸ χουμανισµό. Οχι µονό- | πλευρο. ὅπως πολλὲς φορὲςι επῆγε νὰ γίνη ὁ νεώτερος ἀν-] !θρωπισμός, ἀλλὰ πλατύ’ µέσα στὴν ἀγκαλιὰ τοῦ Χριστιανι- σμοῦ δέχεται ὅτι καλὸ εἴχε] ὡς τότε ἐπιτελεσθῇ ἀπὸ ὅλο τὸν κόσµο, Εἶναι ὁ ἀνθρωπι- σμὸς ποὺ ἐπρυτάνευσε ἐδῶ στὴν Ανατολή, σὲ ὅλους τοὺς μακροὺς αἰῶνες τοῦ Βυζαν- τίου. Οἱ ἐξαιρέσεις φυσικά δὲν ἔλειψαν. Τὶς ἀντιπροσωπεύουν | οἱ. φανατικοὶ µμισαλλόδοξοι, Διασώθηκαν ὅμως τὰ σπου- δαιότερα μνημεῖα καὶ ἔργα τοῦ Ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, καὶ οἱ µεγάλες γραμμὲς τῆς Ἑλληνικῆς φιλοσοφίας ἐνσωώ- ματώθηκαν στὸν κορμὸ τῆς Χριστιανικῆς σκέψης. Αὐτά τὰ γεγονότα δείχνουν τὸ πλάτος | τοῦ Χριστιανικοῦ πνεύματος. i Pik τοὺς πρώτους Χριστια- [γοὺς φιλοσόφους, ὅπως βλέπο- με, ἡ ἀποκάλυψη δὲν ὑποκα-! θιστᾶ µόνο τὴ φιλοσοφία, ἆλ- ! λὰ τὴ συμπληρώνει, τὴν ὅλο-ι κληρώνει. Ἐκεῖι ποὺ ὁ κάθε φιλόσοφος ἔδωσε ἕνα µόνο ἆ- γαθό, ἕνα σπέρµα ἀληθείας, ἡ ἀποκάλυψη δίνει ὅλη τὴν ᾱ- λήθεια. Ὅποιος δέχεται τὸ Χριστιανισμὸ τὴν ἴδια dea κατέχει καὶ ὅλη τὴν ἀλήθεια, Θεμέλιο τοῦ Χριστιανισμοῦ εἷ- ναι ἡ πίστη. Τὸ ἀναγκαῖο συµ- πέρασµα εἶναι ὅτι τὴν κατάλ- ληλη γιὰ τὴν ἀλήθεια θέση δὲν τὴν ἔχει ὁ ὀρθολογημένος φιλόσοφος, ἀλλὰ ὁ ἄνθρώπος ποὺ πιστεύει, ὁ Χριστιανός. Πρέπει στὸ σημεῖο τοῦτο γιὰ νὰ κατανοήσωμε καλὰ τὴ θέση αὐτή, νὰ θυμηθοῦμε ὅτι ὁ Χριστιανισμὸς δὲν εἶναι ἁπλῆ ἀφηρημένη γνώση τῆς ἀλήθειας ὅπως εἶναι γιὰ μᾶς σήµερα ἡ φιλοσοφία ποὺ τὴν σουγχέοµε μὲ τὴν ἐπιστήμη, ἀλλὰ ἀποτελεσματικὴ µέθο- δος γιά τὴ σωτηρία τοῦ ἀν- θρώπου. Θὰ μᾶς ποῦν ἴσως ὅ- τι κάπως ἔτοι ἔθλεπαν καὶ οἱ ἀρχαῖοι φιλόσοφοι τὴ Φφιλοσο- ola tov, ὁ Πλάτων λόγου χά- ρη καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης, καὶ μάλιστα οἱ Ἐτωϊκοί. Οἱ διά- ὃοχοι τῶν τελευταίων ξεχώ- ριζαν ἀπὸ τοὺς ἄλλους ἀνθρώ- πους ὄχι µόνο μὲ τὸν τρόπο καὶ τὸ ρυθμὸ τῆς ζωῆς των ἀλλὰ καὶ μὲ τὸ ἔνδυμά τους, ὅπως σήµερα οἱ ἱερεῖς. Ετσι βέόαια ἦταν, ὥς τὸν δεύτερο | μετὰ Χριστὸν αἰώνα ποὺ οἱ «Χχριστιανοὶ φιλόσοφοι ἀνεκάλυ- ψαν ὅτι τὰ φιλοσοφικά ουστή- ἵματα, κι’ ἂς ἔχουν κάποτε σω- | στὲς ἀπόψεις, δὲν εἶναι ἡ ἀπο- τελεσματικἡ μέθοδος γιὰ τὴν καθοδήγηση τῆς ζωῆς. Ἐνῶ ὁ {Χριστιανισμὸς εἶναι. Καὶ ποιά εἶναι τὰ στοιχεῖα τῆς ἀποτελε- σµατικότητας ποὺ περιέχει ἡ χριστιανικὴ σύλληψη: Ὁ χρι- στιανισµός, λέγουν, προεκτεί- νει τὴ φυσικἡ τάξη μὲ μιὰ O- περφυσικὴ τάξη, καὶ ἐπικαλεῖ- Γται τὴ θεία Χάρη, ἀστείρευτη Γπηγὴ ἐνεργείας γιὰ τὴ σύλλη- ψη τοῦ ἀληθινοῦ καὶ γιὰ τὴν πραγμάτωση τοῦ ἀγαθοῦ. Ἔ- πειδὴ μὲ ἄλλα λόγια. ἔλευθε- ρώνοντας τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὰ ἴδια τὰ δικά του δεσμὰ καὶ µέτρα τὸν ἐμπιστεύεται στὴ θεία πρόνοια. Καὶ αὐτὸ εἶναι ἔργο ποὺ ὀφείλεται στὴν πί- στη, ὄχι στὸ λόγο. ἸΚαὶ ἐδῶ, Γπάλιν ὁ Παῦλος στάθηκε ὁδη- γὸς τῶν χριστιανῶν Φιλοσό- Γφων μὴ τὴν περἰφΦηµη διδασκα- λία του γιὰ τὴν ἁμαρτία (πρὸς | Paualouc VIL, 13-25):